Zapewnienie drożności dróg oddechowych i wydolnego oddechu poszkodowanego to najważniejsze zadanie ratowników na miejscu zdarzenia. Jeśli jest on stabilny z zachowanym oddechem powinien zostać jak najszybciej ułożony w pozycji bezpiecznej. Jeśli nie oddycha, należy zastosować wentylację bezprzyrządową lub przyrządową. W jej trakcie może pojawić się potrzeba odessania treści z jamy ustnej i gardła. Służą do tego urządzenia zwane ssakami. 

Wszystkich poszkodowanych z obrażeniami ciała i założonym kołnierzem unieruchamiającym kręgosłup szyjny należy traktować jak poszkodowanych zagrożonych wystąpieniem niedrożności dróg oddechowych. Jednym z najpoważniejszych zagrożeń jest występowanie wymiotów i zachłyśnięć. Dotyczy to zwłaszcza osób po obfitych posiłkach, znajdujących się dodatkowo po wpływem alkoholu.

Pourazowe upośledzenie przepływu powietrza, spowodowane zalegającą krwią lub wymiocinami jest poważnym zagrożeniem zdrowia i życia człowieka. Dlatego też w celu oczyszczenia dróg oddechowych z zalegającej treści należy przeprowadzić jak najszybciej czynność ich odsysania za pomocą ssaka medycznego. W medycynie ssaki mają szerokie zastosowanie. Na rynku dostępnych jest wiele takich urządzeń. Ssaki skierowane do ratownictwa przedszpitalnego powinny charakteryzować się wysoką dynamiką odsysania. Chodzi tu przede wszystkim o szybkość i wydajność odsysania. Z oczywistych względów ssaki te muszą być lekkie, ale i wytrzymałe. Ze względu na ich budowę i zasadę działania wyróżniamy mechaniczne ssaki ręczne i ręczno – nożne, przenośne ssaki bateryjne, akumulatorowe lub pneumatyczne.

Zasady organizacji ratownictwa medycznego w Krajowym Systemie Ratowniczo – Gaśniczym w wykazie standardu wyposażenia podmiotów KSRG określają, że w każdej jednostce systemu w zestawie medycznym R1 musi znaleźć się ręczny ssak dla dorosłych  i niemowląt. [1] Z doświadczenia wiem jednak, że jednostki, które bardzo często udzielają pomocy medycznej rozbudowują swoje zestawy medyczne o dodatkowy ssak ręczno – nożny, który w niektórych sytuacjach okazuje się skuteczniejszy od typowego ssaka ręcznego.

Oba modele ssaków są bardzo dobrze znane strażakom w naszym kraju i z powodzeniem wykorzystywane podczas codziennych zadań. W związku z powyższym w niniejszym artykule podejmę się oceny przydatności ręcznych i ręczno – nożnych ssaków medycznych oraz przedstawię zasady ich zastosowanie przez strażaków ratowników udzielających kwalifikowanej pierwszej pomocy.

Budowa i zalety użytkowe

Ręczny ssak mechaniczny ze względu na swój wygląd potocznie jest zwany „pistoletowym”. Można go użyć zarówno dla dorosłych, dzieci jak i niemowląt. Posiada jednorazowy pojemnikiem na odessaną treść. Rękojeść tego ssaka posiada ergonomiczny kształt, przez co może on być obsługiwany jedną ręką. Pojemnik na odessaną treść jest przezroczysty, wymienny bez użycia narządzi. Odsysanie prowadzi się ściskając rytmicznie rękojeść pompy. Ssak posiada końcówkę ssącą o zaokrąglonych krawędziach, umożliwiającą przyssanie się do błony śluzowej. Wydajność ssaka ręcznego to zazwyczaj około 20 l./min. Mocowanie końcówki ssącej do pojemnika wytrzymuje ciężar ssaka z pojemnikiem całkowicie wypełnionym odessaną treścią. Do każdego ssaka w komplecie zawsze dołączone są cewniki dla dorosłych i dzieci, które umożliwiają odessanie treści nawet u noworodków.

Typowy ssak ręczno – nożny to wysoce efektywna pompa ssącą przeznaczona do odsysania ciał obcych gardła i tchawicy w sytuacjach stanów nagłych. Ze względu na swoją budowę potocznie zwany jest przez ratowników jako „Twin Pump”, czyli podwójna pompa[2]. Może być on obsługiwany zarówno nogą jak i ręką, a jego siła ssania jest łatwo wyczuwalna i łatwo kontrolowana.

Ssak o takiej budowie oparty jest na zasadzie podwójnie działającego tłoka z bardzo efektywną charakterystyką odsysania spowodowaną połączeniem dużego przepływu powietrza i wysokiego podciśnienia. Specjalny podwójny cylinder stanowiący podstawę pompy może być łatwo obsługiwany w pozycji klęczącej, ze stopą cały czas opartą na pedale pompy (bez konieczności jej podnoszenia). Jest to zdecydowana zaleta tego ssaka.

ambu_Twin_Pump_800x550

Zwarta budowa ssaka Twin Pump pozwala na zastosowanie go w większości medycznych nagłych przypadków oraz sytuacjach, gdzie występuje ograniczenie przestrzeni. Maksymalny przepływ, który można osiągnąć to aż 70 l/min. Efektem tak dużego przepływu jest możliwość odessania 250 ml objętości w ciągu około 2 sekund. Dzięki tak dużemu przepływowi stosuje się w nim wąż ssący o średnicy 10 mm do  odsysania większych cząstek bez konieczności podłączania dodatkowych zbiorniczków oraz  normalną końcówkę ssącą o średnicy 7 mm zakończoną stożkowo do podłączania cewników.

Dzięki unikalnej konstrukcji podwójnej komory w ssaku ręczno – nożnym, nie ma straty czasu na fazę powrotu tłoka, ssanie jest natychmiastowe i ciągłe. Pojemnik takiego ssaka to zazwyczaj objętość 600 lub 100 ml, a jego waga nie przekracza 1 kg. Pompa ssaka działa dzięki ruchowi postępowo – zwrotnemu pedału, a tym samym tłoków. Do uzyskania dużego przepływu przez rurę ssącą potrzebna jest bardzo mała siła. Wzrost wartości ujemnego ciśnienia daje się bezpośrednio zauważyć jako wzrost oporu przy ruchu pedału.

Rura ssąca jest połączona z wielofunkcyjną końcówką ssącą. Jeśli pojemnik zostaje całkowicie napełniony w momencie krytycznym i nie ma czasu na opróżnienie go, to nie ma potrzeby przerywania ssania. Pompa będzie pracowała dalej, a nadmiarowy płyn będzie wyrzucany poprzez dwie membrany zaworów u góry cylindrów. Prosta konstrukcja  pozwala na błyskawiczny demontaż i złożenie, a wszystkie elementy można sterylizować w autoklawie.

Wszystkie części ssaka Twin Pump są wykonane z materiałów o bardzo dużej wytrzymałości i długim czasie użytkowania. Dzięki temu nie wymagają one specjalnej konserwacji ani warunków przechowywania.

Wskazówki praktyczne

W przypadku pacjenta urazowego zalegające ciała obce, wydzielina, krew, wymiociny w jamie ustnej i gardle są częstym problemem. Jeśli występuje niedrożność dróg oddechowych należy mechanicznie (ręcznie) usunąć stałe ciała obce np. protezy zębowe, cząstki pokarmu i odessać wymiociny i/lub krew ssakiem. Do tej czynności preferowany jest ssak ze sztywną końcówką. Nie należy zbyt długo odsysać, ponieważ może to w konsekwencji spowodować niedotlenienie, a co za tym idzie powikłania np. w postaci zaburzeń rytmu serca. Odsysanie należy wykonywać maksymalnie przez 30 sekund.

Po uzyskaniu drożności dróg oddechowych, należy podać pacjentowi 100% tlen. Wentylacja pacjenta powinna być prowadzona tlenem o przepływie 15 l/min za pomocą worka samorozprężalnego z dodatkowym rezerwuarem tlenowym, w celu uzyskania stężenia tlenu 90 – 100% w mieszaninie oddechowej. U pacjenta nieprzytomnego, u którego nie ma zabezpieczonych dróg oddechowych przed aspiracją treści żołądkowej, należy zastosować rękoczyn/manewr Sellicka (ucisk na chrząstkę pierścieniowatą) .

W przypadku użycia ssaka ręcznego w momencie, gdy poruszanie rękojeścią pompy staje się utrudnione może oznaczać zatkanie się zestawu. W takiej sytuacji należy przerwać odsysanie, ustalić przyczynę niedrożności i udrożnić zestaw. W sytuacji odsysania dróg oddechowych u dzieci i niemowląt należy zwrócić szczególną uwagę na to, aby nie podrażnić tylnej części gardła dziecka rurką ssącą ssaka, gdyż może się to stać przyczyną zwolnienia akcji serca lub wywołać odruch wymiotny. W celu właściwego odessania zalegającej wydzieliny należy posługiwać się odsysaczem o giętkim zakończeniu, wprowadzając go na głębokość palca.

Stosując wielokrotnie podczas akcji ssak ręczny zauważyłem, że w przypadku odsysania dużych ilości płynów i cząstek stałych, np. przy wymiotach pacjenta, końcówka ssaka ulegała szybkiemu zapchaniu, ograniczając lub uniemożliwiając przepływ treści do pojemnika ssaka. W takich przypadkach rewelacyjny okazuje się ssak ręczno – nożny Twin Pump.

W tej sytuacji należy zdjąć końcówkę z małym otworem ssaka, a następnie można odessać treść przy użyciu dużego otworu końcówki. Zwiększa to w sposób znaczny częstość odsysania i pozwala na przepływ cząstek stałych bez blokowania przelotu. Po zakończeniu tego procesu należy nałożyć  z powrotem końcówkę na rurę ssącą w celu zabezpieczenia jej przed zgubieniem. Po użyciu rozkładamy pompę w celu jej wyczyszczenia, dezynfekcji i sterylizacji.

Przypominam, że z względów higienicznych podczas czyszczenia naszego ssaka bezwzględnie należy używać rękawiczek ochronnych. Każdy ssak nadaje się do sterylizacji w autoklawie. Niestety, my strażacy nie mamy do nich dostępu. Dlatego też zachęcam wszystkich strażaków, aby ssak po użyciu rozłożyć na części i wygotować we wrzącej wodzie przez minimum 10 minut. Taki proces z pewnością pozbawi ssak zarazków i bakterii.

Ssak możemy myć też w wodzie z dodatkiem detergentów. Po wymyciu poszczególne części ssaka należy dokładnie spłukać i upewnić się, że wszystkie ślady detergentów zostały usunięte. Przed powtórnym złożeniem go poszczególne części muszą ostygnąć i całkowicie wyschnąć. Ssak powinien  być testowany pod względem poprawności działania po każdym czyszczeniu i powtórnym złożeniu, aby upewnić się, czy działa on prawidłowo i był gotowy do kolejnego użycia.

Myślę, że w przedstawionej ocenie przydatności ręcznych i ręczno – nożnych ssaków medycznych udało mi się zebrać dostateczne argumenty, aby przekonać wszystkich, że  w każdej OSP  w której działają strażacy po kursie w zakresie kwalifikowanej pierwszej pomocy powinien znajdować się dobrej jakości i wysokich parametrów użytkowych mechaniczny ssak ręczny lub typu Twin Pump.

[1] Patrz. Zasady organizacji ratownictwa medycznego w Krajowym Systemie Ratowniczo – Gaśniczym. Warszawa. Lipiec 2013. Załącznik nr 3.

o autorze

komendant74